Cứ đến ngày 20 tháng Giêng (âm lịch) người dân ở xã Bảo Lâm, tỉnh Cao Bằng lại tưng bừng mở hội chọi bò. Đến xem hội, người xem sẽ bị cuốn hút vào những trận đấu đầy kịch tính của những “đấu sĩ bò”. Người dân nơi đây nổi tiếng với tài nuôi bò, và cũng chính vì truyền thống nuôi bò giỏi ấy đã giúp người dân có một lễ hội độc đáo, lễ hội chọi bò, thu hút hàng ngàn du khách thập phương về xem mỗi dịp đầu xuân.

Hội chọi bò còn mang ý nghĩa đem đến niềm hứng khởi cho mọi người để bước vào một năm mới, đồng thời cũng là dịp để nhân dân cầu mong mưa thuận gió hòa và làm ăn phát đạt.

1. Quá trình hình thành và phát triển: 

- Nguồn gốc sâu xa từ bản năng giữ đất, bảo vệ chủ: Trong ký ức và quan niệm của đồng bào dân tộc Mông sống trên các đỉnh núi cao, con bò không chỉ là sức kéo mà còn là tài sản, là người bạn trung thành bảo vệ gia chủ. Xưa kia, núi rừng rậm rạp đầy rẫy thú dữ (như hổ, báo, gấu), con bò thường xuyên phải đọ sức, đối đầu để tự vệ và bảo vệ chủ nhân. Từ những cuộc chiến sinh tồn đó, bản năng “vào trận” khi gặp đối thủ của loài bò u bản địa dần hình thành. Người Mông rất quý bò, thường làm chuồng gỗ chắc chắn, sạch đẹp và truyền tai nhau bí quyết chọn giống, huấn luyện qua nhiều thế hệ. Từ việc cho bò húc nhau ngẫu hứng giữa các xóm bản vào những ngày xuân, hội chọi bò tự phát đã ra đời. 

- Quá trình nâng tầm và phát triển: Nhận thấy giá trị văn hóa tinh thần đặc sắc cùng tiềm năng thúc đẩy kinh tế, từ năm 2008, Ủy ban Nhân dân huyện Bảo Lâm (Nay là xã Bảo Lâm) đã chính thức đứng ra tổ chức hội thi thành lễ hội thường niên. Lễ hội thường diễn ra vào dịp đầu xuân (khoảng từ ngày 15 đến 20 tháng Giêng Âm lịch). 

- Từ quy mô vài cặp bò nhỏ lẻ ban đầu, đến nay mỗi mùa lễ hội thu hút từ 30 đến gần 50 “đấu sĩ” bò u tuyển chọn kỹ lưỡng. Các đấu sĩ được chia hạng cân rõ ràng (Hạng A từ 400kg - 420kg trở lên và Hạng B dưới 400kg) thi đấu theo thể thức loại trực tiếp, thu hút hàng vạn lượt du khách đổ về cổ vũ. 

2. Những câu chuyện bên lề thú vị và độc đáo 

- Chuyện nâng niu “đấu sĩ” như báu vật trong nhà: Đối với người Mông Bảo Lâm, nuôi được một con bò u chọi giỏi là niềm tự hào lớn cho cả dòng họ, bản làng. Chuồng của bò chọi thường được bưng bằng ván gỗ tốt vuông vức, sạch sẽ như nhà ở. Chế độ ăn của các “đấu sĩ” cực kỳ nghiêm ngặt: ngoài cỏ voi non, chúng còn được bồi bổ thêm ngô xay nấu chín, trứng gà, mật ong, và thậm chí là được mát-xa, dắt đi bộ leo dốc hằng ngày để rèn luyện cơ đùi, cơ cổ săn chắc. 

- Săn lùng “kỳ phùng địch thủ” xuyên biên giới: Ở Bảo Lâm có những nhóm người chuyên đi “săn” bò chọi. Họ lặn lội qua các phiên chợ trâu bò vùng cao, sang các vùng lân cận, thậm chí sang vùng biên giới để tìm những chú bò u có tướng tá “vạn người mê”: mắt nhỏ tinh anh, sừng hướng về phía trước (sừng dốc), gốc sừng to như bắp tay, móng khít, và ức rộng. Giá của một chú bò có tố chất chọi tốt có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, bằng cả gia tài của một hộ dân vùng cao. 

- Tinh thần nhân văn: Tuyệt đối không sát sinh “đấu sĩ”: Khác với một số lễ hội chọi trâu ở miền xuôi (nơi con thắng hay con thua đều có thể bị xẻ thịt bán), hội chọi bò Bảo Lâm mang tinh thần nhân văn sâu sắc; tuyệt đối không thịt bò sau trận đấu. Kết thúc giải, dù thắng hay thua, các chú bò đều được chủ nhân dắt về, đeo vòng hoa, bôi dầu thảo dược chăm sóc vết thương. Những chú bò vô địch sẽ được giữ lại làm “báu vật” để tiếp tục huấn luyện cho mùa sau, hoặc được sử dụng làm bò đực giống quý hiếm nhằm phối giống, bảo tồn nguồn gen bò u thuần chủng chất lượng cao cho địa phương. 

- Chuyện “đổi đời” nhờ nuôi bò: Lễ hội chọi bò đã thúc đẩy phong trào chăn nuôi bò phát triển mạnh mẽ tại Bảo Lâm, biến nơi đây thành một trong những trung tâm mua bán gia súc lớn nhất tỉnh với các phiên chợ bò sầm uất. Nhiều hộ đồng bào dân tộc Mông, Nùng từ nghèo khó đã vươn lên làm giàu, có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm nhờ mô hình nuôi bò thịt kết hợp đúc rút kinh nghiệm luyện bò chọi. Con bò thực sự đã trở thành “đầu cơ nghiệp”, giúp người dân vùng cao biên giới an cư lập nghiệp và đổi thay cuộc sống. 

- Với tinh thần luôn yêu quý con bò, nên đi đâu người Mông cũng luôn đem theo, nhất là việc dắt bò đi chợ phiên chỉ để khoe bò với mọi người xung quanh.